TEPAV Raporu, Şiddetin Piyasalaşması ve Çetelerin Üç Aşamalı Evrimine Dikkat Çekiyor

Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı (TEPAV), çağdaş organize suç yapılanmalarını analiz eden kapsamlı bir politika notu yayımladı. Vakfın Ortadoğu ve Orta Asya Araştırmaları Enstitüsü Direktörü Hilmi Demir tarafından hazırlanan “Sokakların Yeni Efendileri: Yeni Nesil Çeteler” başlıklı çalışma, şiddetin doğasının kökten değiştiğini ortaya koyuyor. Rapora göre, “Şiddet artık tek bir merkezin denetiminde değil; bir ‘piyasa malı’ gibi birden fazla aktör tarafından alınıp satılan, paylaşılan ve sürekli müzakere edilen bir meta haline geldi.” Bu dönüşüm, çetelerin de basit sokak gruplarından ulusal güvenliği tehdit eden paramiliter yapılara doğru evrilmesine zemin hazırladı. Çalışma, bu evrimin doğrusal olmayan üç aşamadan oluştuğunu belirtiyor.

Birinci nesil olarak tanımlanan geleneksel çeteler, belirli bir mahalleyi korumaya odaklanırken, ikinci nesil yapılar bölgeselcilikten ticarete geçerek uyuşturucu ve kaçakçılık pazarında faaliyet gösterdi. Ancak asıl tehdit, “evrimin en ileri aşaması” olarak nitelendirilen üçüncü nesil çetelerden geliyor. Bu gruplar, politik hedeflere sahip olacak kadar gelişmiş, finansal kazanç ve güç için paralı asker tipi faaliyetler yürüten yapılar haline geldi. Bu nedenle, üçüncü nesil çeteler suç ile savaş arasındaki çizginin belirsizleştiği “dördüncü nesil savaş”ın başlıca aktörleri olarak kabul ediliyor.

Rapor, yeni nesil çetelerin operasyonlarını anlamak için dijital ve fiziksel dünyaların ayrılmaz bir bütün olduğunu vurguluyor. Geleneksel güvenlik yaklaşımlarının aksine, Luciano Floridi’nin ‘Onlife’ kavramı, bu ikili ayrımın geçersizliğine işaret ediyor. Yeni nesil çeteler, bu iç içe geçmiş “Onlife” gerçekliğini en etkin kullanan aktörler konumunda. Örneğin, Meksika kartelleri, Grand Theft Auto, Call of Duty ve Free Fire gibi popüler video oyunlarını ‘avlanma sahası’na dönüştürerek gençleri ve çocukları saflarına çekiyor. Kartel üyeleri, oyun içinde kurdukları arkadaşlıklar ve dağıttıkları sanal hediyelerle güven inşa ediyor.

Türkiye’den verilen örnekte ise İstanbul merkezli Daltonlar örgütünün iddianame detayları, bu yapının tipik bir yeni nesil çete karakteri taşıdığını gösteriyor. Örgütün, devletin hukuki terminolojisini (“ceza kesmek”, “hesap sormak”, “infaz”) kendi suç literatürüne uyarlayarak eylemlerini meşrulaştırmaya çalıştığı ve kendine özgü bir ‘sözde yasal otorite’ inşa etmeye yöneldiği belirtiliyor. Bu durum, çetelerin sadece şiddet uygulamakla kalmayıp, aynı zamanda alternatif bir otorite ve adalet anlayışı dayatmaya çalıştığının göstergesi olarak yorumlanıyor.